ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КӘСІПТІК ОДАҚТАРҒА БІРІГУ БОСТАНДЫҒЫ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЕҢБЕК СТАНДАРТТАРЫН ИМПЛЕМЕНТАЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Мамырбаев Р. Н.; Сыздыков А.; Муканов Д. Ж.

doi:10.63546/3005-2246.2026.15.3.038

Авторлар

Мамырбаев Р. Н. Alikhan Bokeikhan University
Сыздыков А. Университете Алиха Бокейхана
Муканов Д. Ж. Главная военная прокуратура

DOI:

https://doi.org/10.63546/3005-2246.2026.15.3.038

Кілт сөздер:

кәсіптік одақ, бірлесу бостандығы, ХЕҰ, № 87 Конвенция, кәсіподақтарды тіркеу, ұйымдық автономия, әлеуметтік әріптестік, халықаралық еңбек стандарттары, Қазақстан Республи касы

Аңдатпа

Мақала Қазақстан Республикасында кәсіптік одақтарға бірігу бостандығын құқықтық қамтамасыз етудің қазіргі жай-күйін Халықаралық еңбек ұйымының 1948 жылғы № 87 «Бірлесу бостандығы және кәсіподақтарға бірігу құқығын қорғау туралы» конвенциясының талаптары тұрғысынан зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты – 2020 жылғы заңнамалық реформалардың нәтижелерін, кәсіподақтарды құру және мемлекеттік тіркеу тәртібін, салалық кәсіподақтардың аумақтық өкілдік өлшемдерін, ұйымдардың дербестігін және халықаралық кәсіподақтық байланыстардың құқықтық режимін бағалау, сондай-ақ халықаралық міндеттемелерді толық іске асыруға кедергі келтіретін сақталып отырған нормаларды айқындау. Формальды-заңдық, салыстырмалы-құқықтық, жүйелік және тарихи-құқықтық әдістер, сонымен бірге ХЕҰ бақылау органдарының Қазақстанға қатысты қорытындыларына контент-талдау қолданылды. Зерттеу нәтижесінде автор кәсіподақ бостандығын имплементациялауды үш өзара байланысты деңгей арқылы бағалауды ұсынады: ұйым құруға қолжетімділік, ұйымдық автономия және кәсіподақтың тұрақты құқықтық өмір сүруі. 2020 жылғы түзетулер міндетті қауымдастықты жою және бірқатар тіркеу талаптарын жұмсарту арқылы ұлттық модельді № 87 Конвенцияға едәуір жақындатқаны негізделеді. Сонымен бірге салалық кәсіподақтың мәртебесін ел өңірлерінің жартысынан астамында құрылымдық бөлімшелердің болуына тәуелді ету, тіркеуден кейін мәртебені растау тетігі, шетелдік жұмысшылардың кәсіподақ құру құқығының мәтіндік шектелуі, судьялар мен бірқатар мемлекеттік қызмет санаттарына қатысты конституциялық шектеулер, сондай-ақ халықаралық кәсіподақ ұйымдарынан қаржылық қолдау алуға тыйым салу халықаралық стандарттармен одан әрі үйлестіруді талап ететіні көрсетіледі. Автор кәсіподақтың заңды түрде өмір сүруін әлеуметтік әріптестіктегі өкілдік критерийлерінен ажыратуды және тіркеу моделін «заңдылықты тексеру – кемшіліктерді жою мүмкіндігі – пропорционалды сот бақылауы» қағидаты бойынша қайта құруды ұсынады.